Przeskocz do treści

Delta mi!

Loading

(Nie)sprawiedliwe wybory

Joanna Ochremiak

o artykule ...

  • Publikacja w Delcie: październik 2017
  • Publikacja elektroniczna: 29 września 2017
  • Wersja do druku [application/pdf]: (109 KB)

Ustalenie wspólnego stanowiska przez grupę ludzi wymaga często w pierwszym kroku wyboru metody podjęcia zbiorowej decyzji. Kluczowe stają się wówczas pytania: Jaka metoda jest sprawiedliwa? Jaka metoda najlepiej odzwierciedli preferencje członków grupy?

obrazek

Jednym z modeli zbiorowego podejmowania decyzji są funkcje społecznego dobrobytu. Załóżmy, że grupa |n ⩾2 osób |{w1, nazwijmy ich wyborcami, chce podjąć wspólną decyzję w sprawie |k różnych alternatyw (czyli możliwości). Zbiór wyborców oznaczmy przez W, natomiast zbiór alternatyw przez A. Przyjmijmy, że każda z osób potrafi uporządkować zbiór alternatyw od najlepszej do najgorszej jej zdaniem alternatywy - przyporządkowując alternatywom liczby od k | (najlepsza) do 1 (najgorsza). Zapis a > a ′ i oznacza, że wyborca w uważa alternatywę a za lepszą od alternatywy  ′ a . Dla uproszczenia wykluczamy "remisy". Każda z osób ma zatem do wyboru k! możliwych uporządkowań - ich zbiór oznaczmy przez |𝒰(A).

Funkcję f 𝒰(A)n nazywamy funkcją społecznego dobrobytu. Przyporządkowuje ona krotce n uporządkowań alternatyw (odpowiadającym preferencjom wyborców w ) jedno uporządkowanie, które uznajemy za zbiorową decyzję. Zapis  ′ a > a oznacza, że grupa uznaje alternatywę a za lepszą od alternatywy a′. Aby funkcję społecznego dobrobytu uznać za sprawiedliwą metodę podejmowania zbiorowych decyzji, wymaga się, by spełniała szereg warunków.

Postulat niezależności od alternatyw niezwiązanych głosi, że decyzja w sprawie alternatyw a i a ′ nie powinna zależeć od preferencji wyborców wobec pozostałych kwestii.

Niezależność od alternatyw niezwiązanych. Przypuśćmy, że podejmując decyzję przy zastosowaniu funkcji  f, grupa uznała alternatywę a za lepszą od alternatywy a′, czyli |a > a′. Następnie niektórzy członkowie grupy zmienili zdanie w sprawie pewnych alternatyw, ale ich preferencje względem alternatyw |a i a′ pozostały takie same, tzn. zależność a > a′ i albo a′> a i dla każdego wyborcy wi pozostała bez zmian. Funkcja f spełnia warunek niezależności od alternatyw niezwiązanych, jeśli zawsze w takiej sytuacji, przy kolejnym podejmowaniu decyzji za pomocą funkcji | f, grupa w dalszym ciągu uzna alternatywę a za lepszą od alternatywy |a′. Słaby warunek optymalności Pareto wymaga respektowania jednomyślnej preferencji członków grupy.

Słaby warunek optymalności Pareto. Załóżmy, że każdy członek grupy przedkłada alternatywę a nad alternatywę a ′, tzn. a > a ′ i dla każdego wyborcy wi. Powiemy, że funkcja społecznego dobrobytu f spełnia słaby warunek optymalności Pareto, jeśli zawsze w takiej sytuacji zbiorowe uporządkowanie, będące wynikiem zastosowania funkcji f , spełnia |a > a′.

Nietrudno przyznać, że sformułowane powyżej postulaty stanowią rozsądne minimum, konieczne, by uznać funkcję  f za sprawiedliwą.

Badaniem tego typu warunków oraz analizą własności metod podejmowania grupowych decyzji zajmuje się teoria wyboru społecznego. Jej narodziny w latach 50. XX wieku wiązały się z odkryciem serii paradoksów mówiących o tym, że rozsądne, wydawałoby się, warunki, są w praktyce nie do pogodzenia. Bodajże najbardziej znanym tego typu wynikiem jest twierdzenie Arrowa o niemożliwości, pochodzące od amerykańskiego ekonomisty Kennetha Arrowa.

Twierdzenie (Arrowa o niemożliwości). Jeśli zbiór alternatyw ma co najmniej trzy elementy, to każda funkcja społecznego dobrobytu, spełniająca słaby warunek optymalności Pareto oraz warunek niezależności od alternatyw niezwiązanych, jest dyktaturą.

Przez dyktaturę rozumiemy funkcję społecznego dobrobytu | f, dla której istnieje taki wyborca wi, że dla każdej pary alternatyw a | i a ′, jeśli |a >i a′, to przy podejmowaniu decyzji za pomocą funkcji | f grupa uzna alternatywę |a za lepszą od alternatywy |a′. Dyktatura spełnia wprawdzie oba sformułowane przez nas wymagania, trudno jednak uznać ją za dobrą metodę podejmowania zbiorowych decyzji. Twierdzenie Arrowa mówi więc w istocie o nieistnieniu funkcji społecznego dobrobytu spełniającej minimalne wymagania sprawiedliwości.

Pozostaje nam udowodnić twierdzenie Arrowa. Przypuśćmy, że grupa n ⩾ 2 osób podejmuje decyzję w sprawie k ⩾ 3 alternatyw przy zastosowaniu funkcji społecznego dobrobytu | f spełniającej słaby warunek optymalności Pareto oraz warunek niezależności od alternatyw niezwiązanych. Dla ułatwienia przyjmijmy dodatkowo, że funkcja  f jest neutralna. Oznacza to, że każda z alternatyw traktowana jest tak samo. Dokładniej, jeśli każdy wyborca zamieni w swoim uporządkowaniu pewne dwie alternatywy a i a ′ miejscami, to w grupowym uporządkowaniu, będącym wynikiem zastosowania funkcji | f, alternatywy a i |a′ również zamienią się miejscami. Założenie to nie jest konieczne, ale uprości nieco dowód przy jednoczesnym zachowaniu jego kluczowych idei.

Grupę wyborców P nazwiemy decyzyjną w kwestii  a > a , jeśli jest ona w stanie przeforsować decyzję o uznaniu alternatywy |a za lepszą od |a′, tzn. jeśli każda z osób w grupie P przedkłada alternatywę |a nad a ′, natomiast wszyscy pozostali wyborcy przedkładają alternatywę  ′ |a nad a, to grupową decyzją przy zastosowaniu funkcji | f jest a > a′ . Z neutralności funkcji  f wynika, że jeśli grupa |P jest decyzyjna w kwestii a > a′, to jest ona decyzyjna w kwestii dowolnej innej pary alternatyw. Możemy ją więc nazwać po prostu grupą decyzyjną.

Przez 𝒟 oznaczmy zbiór wszystkich grup decyzyjnych. Ponieważ funkcja | f spełnia słaby warunek optymalności Pareto, zbiór wszystkich wyborców |W jest decyzyjny, czyli należy do 𝒟.

obrazek

Rozważmy teraz dowolną grupę wyborców P . Przypuśćmy, że wyborcy w tej grupie przedkładają alternatywę |a nad a ′, zaś wyborcy spoza tej grupy przedkładają alternatywę a′ nad a. Mamy dwie możliwości. Jeśli wspólną decyzją w tej sytuacji jest |a > a′, to znaczy, że grupa P jest decyzyjna w kwestii  ′ |a > a , czyli po prostu decyzyjna. Jeśli wspólną decyzją jest a′ > a, to decyzyjna jest grupa W∖ P (wyborcy należący do |W i nienależący do P). A zatem dokładnie jedna spośród grup |P oraz |W∖ P należy do zbioru 𝒟.

Jeśli P i |Q są grupami wyborców, to przez P | ∩Q oznaczamy zbiór wszystkich tych osób, które należą zarówno do |P, jak i do Q. Okazuje się, że jeśli grupy P i |Q są decyzyjne, to grupa P | ∩ Q również. Rzeczywiście, rozważmy alternatywy a oraz |b i przypuśćmy, że wyborcy w grupie P ∩ Q uważają alternatywę a | za lepszą od b, natomiast wszyscy pozostali wyborcy mają przeciwne zdanie. Wykażemy, że zbiorowe uporządkowanie, będące wynikiem zastosowania funkcji  f, spełnia |a > b. Niech c będzie alternatywą inną niż |a i b (alternatywa taka istnieje, ponieważ zbiór A ma co najmniej trzy elementy). Z warunku niezależności od alternatyw niezwiązanych wynika, że preferencje członków grupy wobec alternatywy c nie wpływają na grupową decyzję w kwestii alternatyw a i b. Możemy więc założyć, że każdy wyborca w grupie |P∖ Q ma preferencję b | > i a > i c ; każdy wyborca w grupie |Q uważa, iż |c >i b >i a ; każdy wyborca w grupie P ∩ Q jest zdania, że a > i c > i b; zaś wyborcy spoza grup P i Q uznają porządek |b > c > a. i i Uporządkowania pozostałych alternatyw przyjmijmy dowolne. W wyniku zastosowania funkcji  f otrzymujemy grupowe uporządkowanie alternatyw od najlepszej do najgorszej. Decyzyjność grupy |P implikuje, że w tym uporządkowaniu a > c, zaś decyzyjność grupy Q implikuje, że |c > b. Oznacza to, że grupa uznaje alternatywę |a za lepszą od |b, co kończy dowód decyzyjności grupy |P ∩Q.

Podsumowując, wykazaliśmy powyżej trzy własności zbioru grup decyzyjnych 𝒟 :

1)
grupa wszystkich wyborców |W należy do 𝒟,
2)
dla każdej grupy wyborców |P dokładnie jedna spośród grup P oraz |W∖ P należy do |𝒟,
3)
dla każdych dwóch grup P i |Q, należących do 𝒟, grupa P ∩ Q należy do |𝒟.

Zbiór spełniający te trzy warunki jest ultrafiltrem podzbiorów zbioru W.

Ostatnim krokiem w dowodzie jest wykazanie, że istnieje taki wyborca |w iż grupa jest decyzyjna wtedy i tylko wtedy, gdy w jest jej członkiem.

Niech |P będzie grupą osób, które należą do każdej grupy decyzyjnej. Z warunku 3) wynika, że grupa P jest decyzyjna. Wobec tego grupa P nie może być pusta - grupa wszystkich wyborców jest decyzyjna, a zatem warunek 2) implikuje, że grupa pusta nie jest decyzyjna. Niech wyborca |wi należy do grupy P | . Członkowie grupy P z definicji należą do każdej grupy decyzyjnej, czyli w szczególności wyborca w należy do każdej grupy decyzyjnej. Z drugiej strony, jeśli |Q jest dowolną grupą, której |wi jest członkiem, to grupa W | ∖Q nie jest decyzyjna, gdyż wi | do niej nie należy. Z warunku 2) wnioskujemy więc, że grupa Q | jest decyzyjna.

Wyborca wi jest dyktatorem - jeśli przedkłada on alternatywę a | nad alternatywę |a′, to grupa Q osób będących tego samego zdania jest decyzyjna, a zatem przeforsuje ona zbiorową decyzję  ′ a | > a . To kończy dowód twierdzenia Arrowa.

Wykazaliśmy, że funkcja społecznego dobrobytu niebędąca dyktaturą nie może jednocześnie spełniać słabego warunku optymalności Pareto oraz warunku niezależności od alternatyw niezwiązanych. To i inne tego typu paradoksalne twierdzenia teorii wyboru społecznego sprawiają, że projektowanie grupowych metod podejmowania decyzji jest bardzo skomplikowane. Nieunikniona jest rezygnacja z pewnych pożądanych własności. Spośród postulatów, o których mówi twierdzenie Arrowa, najczęściej porzuca się niezależność od alternatyw niezwiązanych. W praktyce oznacza to, że aby uzyskać bardziej pożądany wynik, czasem opłaca się deklarować preferencje inne niż rzeczywiste. Wybory są więc z konieczności zawsze nie do końca sprawiedliwe.