Co to jest?
Elementarne wyprowadzenie równoważności masy i energii
Przedstawione tu wyprowadzenie prawa równoważności, dotychczas nigdzie nie publikowane, ma dwie zalety. Chociaż wykorzystuje się w nim szczególną zasadę względności, nie wymaga to jednak stosowania formalnego aparatu teorii; dowód opiera się na trzech znanych wcześniej prawach:
- (1)
- zasadzie zachowania pędu,
- (2)
- wyrażeniu na pęd promieniowania, czyli – na pęd pakietu falowego poruszającego się w danym kierunku,
- (3)
- znanym wyrażeniu dla aberracji światła (wpływu ruchu Ziemi na widziane z Ziemi położenie nieruchomych gwiazd, czyli – na prawie Bradleya).
Rozpatrzmy teraz następujący układ. Niech ciało B spoczywa swobodnie
w przestrzeni względem układu odniesienia
. Dwa pakiety falowe
i
, o energii
każdy, poruszają się odpowiednio
w dodatnim i ujemnym kierunku osi
, padają na ciało i są przez nie
pochłonięte. W wyniku tego procesu energia ciała zwiększa się o
Ciało
B pozostaje przy tym w spoczynku względem układu
a wynika to
z symetrii zagadnienia.
Rozpatrzmy teraz następujący układ. Niech ciało B spoczywa swobodnie
w przestrzeni względem układu odniesienia
. Dwa pakiety falowe
i
, o energii
każdy, poruszają się odpowiednio
w dodatnim i ujemnym kierunku osi
, padają na ciało i są przez nie
pochłonięte. W wyniku tego procesu energia ciała zwiększa się o
Ciało
B pozostaje przy tym w spoczynku względem układu
a wynika to
z symetrii zagadnienia.
Rozważmy teraz ten sam proces z układu odniesienia
poruszającego
się względem układu
ze stałą prędkością o wartości
w ujemnym kierunku osi
. W układzie
rozważany proces
opisuje się następująco: ciało B porusza się w dodatnim kierunku osi
z prędkością o wartości
. Kierunki dwóch pakietów falowych
w układzie
tworzą z osią
kąt
Zgodnie z prawem
aberracji, w pierwszym przybliżeniu zachodzi związek:
gdzie c –
prędkość światła. Z rozważań dotyczących przebiegu procesu w układzie
wiemy, że prędkość ciała B po pochłonięciu pakietów falowych
i
nie ulegnie zmianie.
Zastosujemy teraz do naszego układu prawo zachowania pędu dla składowych
w kierunku
w układzie
I. Niech
oznacza masę ciała B do chwili pochłonięcia pakietów
falowych; w takim razie
jest pędem ciała B (zgodnie z mechaniką
klasyczną). Każdy pakiet falowy ma energię
a więc – zgodnie
ze znanym wnioskiem z teorii Maxwella – jego pęd ma wartość
.
Ściśle rzecz biorąc, tyle jest równy pęd pakietu falowego
względem
układu odniesienia
. Kiedy jednak prędkość
jest mała
w porównaniu z c, wówczas pęd w układzie
ma taką samą
wartość – z dokładnością do wielkości małej drugiego rzędu (
w porównaniu z 1). Wartość składowej tego pędu wzdłuż osi
jest
równa
, albo, z wystarczającą dokładnością (jeśli pominąć
wielkości małe wyższych rzędów),
lub
. Zatem składowe
pędów pakietów falowych
i
wzdłuż osi
są w sumie
równe
. Tak więc pęd całkowity układu przed aktem pochłonięcia jest
równy
Wobec tego, że
, gdzie c – wartość prędkości światła, więc
i kąt aberracji
(prawo Bradleya). Ten przybliżony
wzór bardzo dobrze zgadza się z wynikami pomiarów, co oznacza, że w tym
przypadku (
) wystarczającą dokładność obliczeń zapewnia
klasyczna reguła składania prędkości Galileusza.
II. Niech
oznacza masę ciała B po akcie pochłonięcia. Z góry
bierzemy tu pod uwagę możliwość zwiększenia masy po pochłonięciu energii
(jest to konieczne na to, aby ostateczny wynik naszych obliczeń
był niesprzeczny). Wobec tego pęd układu po akcie pochłonięcia będzie
równy
Skorzystamy wreszcie z zasady zachowania pędu dla składowych wzdłuż osi
Daje to związek
lub
Związek ten wyraża prawo równoważności energii i masy. Zwiększenie
energii o
wiąże się ze wzrostem masy o
A wobec tego, że
energię określa się zazwyczaj z dokładnością do stałej addytywnej, więc tę
ostatnią możemy wybrać tak, aby zachodził związek:
Ponieważ dla
transformacja Lorentza przechodzi w klasyczną
transformację Galileusza, więc i wyrażenie na pęd ciała ma dla małych
prędkości postać klasyczną. Związek
spełniony dla świetlnej
paczki falowej, może być udowodniony przy pomocy transformacji Lorentza
i zasady względności bez uciekania się do równań Maxwella. Dowód jest
elementarny, choć dosyć długi.